<

Wandelroute: Familie Wijler

route

Volg het tragische lot van de Apeldoornse familie Wijler.

1. Familie Wijler

Familie Wijler

Een gewoon Apeldoorns gezin

Jacob Samuel Wijler (1884), zijn vrouw Elisabeth Rosa Wijler-Kolthoff (1887) en twee dochters, Martha Rose (1919) en Rose Helene (1922).

Onderwijzers

Jacob was docent Frans aan de Koninklijke H.B.S., later ook aan het gymnasium. De oudste dochter, Martha Rose, voltooide in Apeldoorn haar opleiding tot onderwijzeres.
Wijler werd op 22 november 1940 ontslagen, omdat hij 'van Joodschen bloede was'. Dochter Martha moest vanaf september 1941 bij het apartgestelde Joodse schooltje werken. Toen dit werd opgeheven, kwam ze in dienst bij het Apeldoornsche Bosch, net als haar jongere zus. 

Onderduik

In de zomervakantie van 1942 dook de familie onder om aan arrestatie en deportatie te ontkomen. Het gezin was niet samen: beide zusjes vonden onderdak aan de Bosweg in Apeldoorn; Wijler en zijn vrouw in Epe, aan het Apeldoorns Kanaal. Brieven waren het enige contact tussen ouders en dochters. In januari 1943 stopte de briefwisseling. In februari hoorden de ouders dat Martha Rose en Rose Helene waren verraden, opgepakt en afgevoerd naar Westerbork.

Zelfmoord

Wijler en zijn vrouw wilden na dit bericht niet verder leven. Op 2 maart 1943 was er even niemand thuis vanwege een buurtfeestje. Toen de familie thuiskwam, waren de Wijlers verdwenen. Op tafel lagen hun trouwringen en twee afscheidsbriefjes waarin stond dat ze het kanaal waren ingelopen. Een zoektocht leverde niets op en aangifte doen was uiteraard onmogelijk.

Anoniem 

Pas op 23 maart werd het lichaam van Wijler gevonden, vlakbij de sluis in Heerde. Het lijk van zijn vrouw werd twee dagen later opgehaald uit het kanaal in de gemeente Epe. De helpers, die begrepen om wie het ging, moesten zwijgen. Ze werden anoniem begraven, Wijler in Heerde, zijn vrouw in Epe.

Herbegraven

Na de oorlog bleek dat de beide dochters op 21 januari in Auschwitz zijn vergast. Het graf van mevrouw Wijler werd binnen redelijke tijd op naam gebracht, het graf van haar man pas in 1958. Op 12 en 20 augustus 2002 werden Wijler en zijn vrouw naast elkaar herbegraven op het Ereveld in Loenen.

Woonhuis

Deze locatie was het woonhuis van de familie Wijler, waar ze woonden totdat ze in onderduik gingen. 

2. Koninklijke HBS

Koninklijke HBS

De vroegere Koninklijke HBS in Apeldoorn heet tegenwoordig de Koninklijke Scholengemeenschap. De school is gesticht in 1877 en kent dus een rijke geschiedenis. De oorlogsjaren gingen niet onopgemerkt aan de school voorbij.  

"De school was nog volop in bedrijf toen op woensdag  10 mei 1940 de Duitsers ons land binnenvielen. De  zomervakantie zou pas op zaterdag 13 juli beginnen.  Alle klassen, vooral ook de eindexamenklassen,  maakten de proefwerken voor het laatste rapport,  daarna kwamen de schriftelijke eindexamens en  ten slotte de mondelinge. Buffelen dus. Alle leraren  zetten hun handtekening bij aankondigingen in het  Mededelingenboek, op één na: Van Dijck, de nieuwe  leraar Frans, die waarschijnlijk onder de wapenen  was geroepen."
(Citaat uit: EEN SCHOOL IN OORLOGSTIJD. De Koninklijke HBS tussen 1940 en 1945, Jan Heerze e.a., 2015)

 

 

 

3. Joodse school

Joodse schooltje

Wolfgang Kotek moest, zoals alle joodse kinderen, vanaf augustus 1941 naar een aparte school. Hij vond dat heel erg, omdat hij opnieuw werd weggehaald uit een vertrouwde omgeving. 

In december 1942 werd het 'joodse schooltje' opgeheven. Op dit schooltje hebben in totaal zo'n 55 joodse kinderen gezeten. Daarvan hebben er maar vijf de oorlog overleefd.

Martha Rose Wijler werkte hier korte tijd als onderwijzeres.

4. Apeldoornsche Bosch: terrein

Apeldoornsche Bosch: terrein

Dit is een van de meest indrukwekkende oorlogssporen van Apeldoorn. Hier stond de joods-psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bosch. Al vanaf 1909 kwamen joodse patienten uit heel Nederland naar Apeldoorn om hier verpleegd te worden. Er was ook een kinderafdeling voor moeilijk opvoedbare kinderen.

Voor de oorlog werkten veel Apeldoorners bij 'het bos' of 'het jodenbos': in de verpleging, in de voedselvoorziening, het gebouwenbeheer, de tuin. Maar van de Duitse bezetter mocht dat op zeker moment niet meer. Toen kwamen veel joden uit Amsterdam om te werken in de inrichting. Ook omdat ze dachten dat het hier veilig was. Want, ja, van de nazi's moesten de Joden naar werkkampen in Polen, maar daar had je toch niets aan deze geesteszieke kinderen, volwassenen en ouderen?

In de nacht van 21 januari werden alle patiënten, zo'n 1200 mensen, in vrachtwagens opgehaald, naar het station gebracht, en van daar naar Auschwitz gedeporteerd. Een deel van het personeel was net op tijd gevlucht. Ongeveer vijftig verplegers gingen mee in de trein. Zij werden samen met de patiënten bij aankomst in Auschwitz vermoord. 

Kijk ook naar: 

5. Onderduikhuis dochters Wijler

Onderduikhuis dochters Wijler

6. Gedenksteen familie Wijler

Gedenksteen familie Wijler

Onder één steen op de joodse begraafplaats bevindt zich geen familiegraf. De namen op de steen verwijzen naar wat voor 1940 een gewoon Apeldoorns gezin was, de familie Wijler.

In 1942 dook de joodse familie Wijler onder om aan deportatie te ontkomen. Beide zusjes vonden onderdak in Apeldoorn, Wijler en zijn vrouw in Epe, in een huis aan het Apeldoorns Kanaal. Brieven waren daarna het enige contact.

In januari 1943 stopte de briefwisseling en een maand later hoorden de ouders dat hun dochters waren verraden en afgevoerd naar Westerbork. Wijler en zijn vrouw wilden na dit bericht niet verder leven en pleegden zelfmoord door het kanaal in te lopen. Hun lichamen konden niet worden geïdentificeerd en werden anoniem begraven.

De meisjes zijn in januari 1943 in Auschwitz vergast.
Na de oorlog zijn de lichamen van Wijler en zijn vrouw geïdentificeerd en die werden in 2002 naast elkaar herbegraven op het Ereveld in Loenen.

7. Holocaustmonument synagoge Paslaan

Holocaustmonument synagoge Paslaan

Voor de synagoge aan de Paslaan ligt een thorarol in zwart graniet. Daarop zijn 592 stuiters bevestigd, symbool voor het aantal Apeldoornse joodse burgers dat in de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers is vermoord.

De stuiters zijn verschillend van kleur en grootte. De kleinste verwijzen naar de omgekomen kinderen, de grootste naar de eerste dertien joodse mannen die naar Mauthausen werden gedeporteerd. Ook de groepering van de stuiters is verschillend, er zijn apart staande, kleine groepjes en grote, dichte groepen.

Hiermee doelt de kunstenaar, Tirza Verrips, op de geschiedenis van de deportatie: nu eens werden kleine groepjes opgepakt, dan weer menigtes en ten slotte nog enkelingen. De stuiters verwijzen naar de joodse gewoonte bij het bezoek aan een graf een steen achter te laten. De omgekomenen worden ook als individu herdacht: wie voor het monument staat, activeert een cd, waarna uit een luidspreker de namen klinken van de 592 vermoorde joodse burgers.

Het getal van 592 is gebaseerd op het onderzoek van S. Laansma uit 1979. Hij geeft de namen van de joodse inwoners van Apeldoorn en het joodse personeel van het Apeldoornsche Bosch. De patiënten van die inrichting zijn niet in dit getal begrepen; zij worden herdacht met het monument in het Prinsenpark. (zie Monument slachtoffers Het Apeldoornsche Bosch).

 

8. Ereveld Loenen

Ereveld Loenen

Hier zijn bijna 3700 oorlogsslachtoffers uit heel Nederland begraven, vooral burgers uit de Tweede Wereldoorlog: dwangarbeiders, verzetsstrijders, joden, onderduikers, Engelandvaarders, slachtoffers van bombardementen en concentratiekampen, koopvaardijpersoneel. Ook militairen uit de meidagen van 1940, krijgsgevangenen, slachtoffers van politionele acties in Nederlands-Indië, de Koreaoorlog én van latere vredesmissies.

Veel slachtoffers zijn eerder elders begraven geweest. In het gebouw bij de ingang is uitvoerige informatie te lezen en te bekijken. Op dit ereveld zijn twee wandelingen uitgezet van 1100 en 1800 meter.

 

 

Lees het volledige verhaal in het boek: 'Apeldoorn '40-'45. Het verhaal achter de Apeldoornse oorlogsmonumenten', Stichting Bevrijding '45 (Apeldoorn, 2006)

Of klik door op de link hieronder:

Open deze route binnen Apeldoorn4045

Kaartgegevens ©2017 Google