<

Fietsroute: Duits gezag

route

Zoek de sporen van Duits gezag: de militaire kazerne, het gevreesde SD-huis en de locaties van landelijke bazen Seyss Inquart en Rauter

1. Huize Berghorst

Huize Berghorst

Op dit terrein werd in 1910-1911 het monumentale jongensweeshuis 'Huize Berghuis' gebouwd; ontworpen door A. van Driesum. Later bejaardentehuis en aan achterzijde uitgebreid. Eind negentiger jaren 20e eeuw omgebouwd tot appartementencomplex.
In 1944-1945 werd dit pand gebruikt door de SS en Hanns Albin Rauter, de hoogste Duitse politiechef van Nederland.

2. Bunker van Seyss Inquart

Bunker van Seyss Inquart

Van september 1944 tot mei 1945 was deze villa het hoofdkwartier van rijkscommissaris Arthur Seyss Inquart. Onder de heuvel in de voortuin bevindt zich de bunker waarin hij en zijn staf zich konden bergen wanneer er luchtalarm was.

Hoogste baas

Na de capitulatie van Nederland in mei 1940 werd Arthur Seyss-Inquart door Hitler tot de hoogste baas van ons land benoemd. Hij ging met zijn vrouw Gertrud en hun jongste dochter Dorli op het landgoed Clingendael wonen, vlak bij het regeringscentrum Den Haag.

Naar Apeldoorn

Maar vanaf 1943 bracht hij vanwege de veiligheid verschillende diensten van Den Haag naar Apeldoorn over - dichter bij Duitsland. Als woonhuis voor zichzelf koos Seyss -Inquart het landhuis Spelderholt in Beekbergen. Zijn hoofdkwartier kwam hier aan de Loolaan.

De bunker

Bij de bevrijding van Apeldoorn op 17 april vertrekken de Duitsers in alle haast naar Den Haag. Het hoofdkantoor van in deze villa blijft in grote wanorde achter. Seyss-Inquart wordt in Hamburg door Engelse militairen gearresteerd en krijgt na de oorlog het doodvonnis.

3. SD-villa van Rhemenslaan

SD-villa van Rhemenslaan

Van Rhemenslaan 7

Vanaf september 1944 zijn in deze villa op nummer 7 een 'Dienststelle' van de Sicherheitsdienst (SD) en een Einsatzkommando (een arrestatieteam) gevestigd. In Apeldoorn zijn dat fanatieke Nazi's: zeven Duitsers, een vijftal Vlamingen en een Nederlander. Zij voeren een waar schrikbewind uit bij het bestrijden van het verzet.

Op 30 september 1944 pakken zij zes mannen op die deel uitmaken van een verzetsgroep, die onder leiding van Narda van Terwisga actief is met het helpen van joden, het onderbrengen van onderduikers en hulp aan geallieerde vliegers. Ook door de groep verborgen gehouden vliegers, de Brit Ken Ingram en de Amerikaan Bob Zercher, worden gearresteerd, evenals Narda van Terwisga zelf.
Ze zitten het weekend vast in dit huis, waar ze zwaar mishandeld worden.  
In de vroege ochtend van maandag 2 oktober 1944 executeren zij zonder vorm van proces deze acht mannen op Groot Schuylenburg (nu 's Heeren Loo Midden Nederland) en leggen de lichamen met een bord 'Terrorist' om de hals op verschillende plekken in de stad neer om de bewoners van Apeldoorn te intimideren. Narda komt in het concentratiekamp Ravensbrück terecht, maar overleeft dat wel. zie Monument 2 oktober 1944

Een volgende oorlogsmisdaad begaan zij op 2 december 1944. Dan worden acht gevangenen in de Koning Willem III-kazerne uit hun cellen gehaald en vlakbij, tegen het talud van de Sportlaan, doodgeschoten. Onder hen is de Amerikaanse luitenant-vlieger Bill Moore. zie Monument Drie zwerfkeien aan de Sportlaan

Begin april 1945 arresteert de SD in Harderwijk en in Apeldoorn verzetsmannen, die worden opgesloten in de Koning Willem III kazerne. Sinds januari 1945 bestaat de aanwijzing om bij 'Alarmstufe drohender Ortskampf' gevangen verzetslieden te executeren. Zij worden omschreven alsTodeskandidaten. Wanneer de Canadezen op 11 april de opmars naar Apeldoorn inzetten, gaat de SD tot uitvoering over. Op 12 en 13 april worden in het Kruisjesdal zes mannen doodgeschoten en de volgende dag nog eens tien. De SD wist de sporen van de executie zo goed uit, dat de lichamen pas op 22 mei worden gevonden. zie Gedenkstenen Kruisjesdal

Na de oorlog krijgt het pand weer de functie van pension. Dit duurt tot 1954 waarna het als rusthuis wordt ingericht. In 1976 wordt het pand aan de stichting Het Hogeland in Beekbergen verkocht. Nu wordt het huis weer door particulieren bewoond. De herinneringen aan de oorlogsmisdaden lijken verdwenen. 

 

4. Kasteel Spelderholt

Kasteel Spelderholt

Na Dolle Dinsdag, sept 1944, vorderde rijkscommissaris Seyss-Inquart dit kasteel en gebruikte het als woonhuis. Hij liet zich in een gepantserde auto van Spelderholt naar de Loolaan heen en weer rijden. Zijn vrouw en kind waren al terug in Oostenrijk.

Na de bevrijding nam prins Bernhard zijn intrek in het kasteel. De bevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten liet van daaruit Pen Gun maken, een weekblad van de Nederlandse strijdkrachten waarin de vorderingen van de geallieerden werden beschreven.

 

lees: Het mysterie van de tunnel van Spelderholt

 

5. Willem III-kazerne

Willem III-kazerne

In 1940 nam de Duitse bezetter de Willem III kazerne in. Er is niet veel bekend over het Duitse gebruik in de eerste oorlogsjaren; er zijn aanwijzingen dat er Luftwaffe-eenheden worden ondergebracht.

Maar vanaf 1944 werd de kazerne gebruikt als gevangenis voor verzetsmensen. De Koning Willem III beschikte als zwaar bewaakte kazerne over een behoorlijk groot cellencomplex. Met acht cellen van 1, 25 m x 3, 50 m (waar soms wel 10 mensen in werden ingesloten), vier cellen van 4, 25 m x 2, 50 m, gangen die ook met traliedeuren werden afgesloten en daardoor soms ook als cel dienden, had de SD met hun 'Einsatzkommando' in Apeldoorn een grote gevangenis ter beschikking.

Toen in 1944 de cellen op de begane grond overvol zaten, besloten de Duitsers om de eerste verdieping te gaan gebruiken als vrouwengevangenis. Daar waren drie (kantoor)ruimten van ongeveer 10 m x 5 m en een grotere kamer van ongeveer 17 m x 7 m aan de voorkant. De ramen werden voorzien van tralies en werden geblindeerd. Op de grote kamer stonden op een gegeven moment 45 (stapel)bedden voor 54 vrouwen. Wie geen bed had sliep op de grond.

De Duitsers hebben in de oorlog schuilkelders op het kazerneterrein gebouwd en in de omgeving bomen gekapt om schootsveld te creëren. Kennelijk waren ze bang voor geallieerde bommen en acties van het verzet.

 

Bron: Jelle Reitsma, met dank aan Jan Heerze en Fred Klijndijk

6. Ortskommandantur

Ortskommandantur

Van 1940 tot 1945 was hier in de Pastorie van de Mariakerk de Ortskommandantur gevestigd: het plaatselijke Duitse gezag.

 


Open deze route binnen Apeldoorn4045

Kaartgegevens ©2017 Google