<

Wandelroute: 2 oktober 1944

route

Op 2 oktober 1944 werd Apeldoorn opgeschrikt door Duitse terreur. Acht verzetsmannen lagen dood op straat. En die middag werden duizenden Apeldoornse mannen bij een razzia meegenomen. Volg de sporen en ontdek het verhaal.

1. Monument 2 oktober 1944

Monument 2 oktober 1944

Op het terrein van 's Heerenloo Midden-Nederland (voorheen Groot Schuylenburg, daarvoor het Apeldoornsche Bosch) staat een eenvoudig monument. Het is een marmeren plaat met acht namen, vergezeld van een glazen plaat met één naam. Het verhaal dat hierbij hoort speelde zich af in oktober 1944.

In 1944 was Narda van Terwisga een van de leiders van het verzet in Apeldoorn. Haar verzetsgroep hielp joden, onderduikers en geallieerde piloten. In de groep bleek een verrader te zitten.  Op 30 september 1944 arresteerden de Duitsers zeven mensen uit de groep, onder wie mevrouw Narda van Terwisga, en twee geallieerde piloten, plus de vrouw die de piloten in huis had. 

De twee vrouwen, Narda van Terwisga en Juliana Bitter, werden naar kamp Ravensbrück gestuurd. De acht mannen werden diep in de nacht van 2 oktober naar het voormalige 'Apeldoornsche Bosch', inmiddels Duits terrein, gebracht. 's Ochtends om 5 uur werden ze gefusilleerd. Daarna legden de Duitse bezetters hun lichamen op acht verschillende plaatsen in Apeldoorn neer. Bij ieder lijk plaatsten ze een bord met het opschrift 'Terrorist'. Zo lagen ze daar drie tot vier dagen.

 

Het was een heel brute actie. Waarom deden de Duitsers dit?

Het was een zogenaamde 'represaillemaatregel', een soort wraak. In de dagen ervoor was het de bezetter niet gelukt om Apeldoornse mannen te ronselen voor het graven van schuttersputten en loopgraven in de IJsselstreek. Nu lieten ze weten dat er met hen niet te spotten was. Die dag hielden ze een grote razzia. Zie: Monument De Dwangarbeider.

Narda van Terwisga, die eveneens naar het kamp Ravensbrück werd overgebracht, werd op 25 april 1945 door de geallieerden bevrijd. Zij bleef haar verdere leven de gevolgen ondervinden van de oorlogsgebeurtenissen.
Juliana Bitter werd overgebracht naar kamp Ravensbrück waar zij op 6 januari 1945 is overleden. Zij is dus het negende slachtoffer van het verraad, maar haar naam staat niet op het marmeren monument. Later is er een aparte gedenksteen voor haar toegevoegd.

 

2. Vindplaats Hans Wijma

Vindplaats Hans Wijma

Hans Wijma werd op 5 februari 1917 in Leeuwarden geboren. Hoe Hans in Apeldoorn en bij het verzet terechtkwam, is niet meer na te gaan. Hij had elektrotechniek gestudeerd en bouwde in de oorlog een radio-zenderontvanger. Deze radio was verborgen in een geheime kast, die ook toegang verschafte tot een schuilplaats om onder te duiken.

Hij is begraven op Heidehof.

3. Vindplaats Kenneth Ingram

Vindplaats Kenneth Ingram

Kenneth Ingram werd geboren in 1923 in Zuid-Engeland. Na zijn opleiding kwam hij bij de RAF, eerst als monteur, later als Flight Engineer (boordwerktuigkundige) op de grote Lancaster bommenwerpers. Hij vloog in totaal 21 maal mee met aanvallen op Duitsland. Op 22 juni 1944 keerde hij, samen met zeven andere bemanningsleden in een Lancaster terug van een succesvolle missie in het Roergebied. Op de terugvlucht werd de Lancaster getroffen door de projectielen van een Duits jachtvliegtuig.

Twee bemanningsleden zijn bij het neerstorten van het toestel in het Oenerbroek bij Epe omgekomen. De overigen wisten zich met hun parachutes te redden. Drie leden van de bemanning, waaronder de 1e piloot, werden krijgsgevangen gemaakt en de drie overigen, onder wie Kenneth Ingram, wisten te ontsnappen. Zij zijn door verzetsmensen in Apeldoorn ondergebracht. Na een aantal andere schuilplaatsen vond Kenneth in september 1944 gastvrij onderdak bij mevrouw Bitter, aan de Jachtlaan, waar hij op 30 september samen met zijn gastvrouw en Robert Zercher door de SD gevangen werd genomen. 

Hij werd begraven op Heidehof.

 

4. Vindplaats Reinier van Gerrevink

Vindplaats Reinier van Gerrevink

Reinier van Gerrevink is geboren op 4 maart 1907. Reinier verzamelde inlichtingen over Duitse militaire transporten, langs de weg, per spoor of per schip. Hij zag kans informatie te verkrijgen over de aard van de werkzaamheden die de Duitse bezetters op de vliegvelden Teuge en Deelen lieten uitvoeren en ging ook na wat er in Apeldoornse industrieën voor de vijand moest worden gedaan.

Hij beschikte over een geheime radiozender waarmee hij zijn informatie aan de Intelligence Service, de Engelse geheime dienst, kon doorgeven. Behalve voor dit inlichtingenwerk heeft Reinier van Gerrevink zich ingezet bij het opsporen en helpen van geallieerde vliegers die onderdak en verzorging nodig hadden. Ook verzorgde hij vluchtroutes voor de ondergedoken vliegers naar de bevrijde gebieden.

Hij is begraven op de begraafplaats aan de Soerenseweg.

5. Vindplaats Wim Aalders

Vindplaats Wim Aalders

W.J. Aalders (Wim) werd geboren op 18 februari 1914. Hij werkte tijdens de oorlog bij een accountantskantoor aan de Regentesselaan. Wim Aalders gaf instructie in het gebruik van automatische wapens en was 's avonds en 's nachts vaak op pad voor de verzetsgroep Narda. Waarschijnlijk was hij betrokken bij het opsporen en onderbrengen van geallieerde vliegers, maar hij was uiterst zwijgzaam over zijn verzetswerk.

Willem Johannes Aalders ligt begraven op Heidehof.

6. Vindplaats Jan Barendsen

Vindplaats Jan Barendsen

J.J. Barendsen (Jan) werd geboren in Amsterdam op 11 september 1882. Na zijn opleiding aan de Koninklijke Militaire Academie heeft hij als officier tal van belangrijke functies bekleed.

Hij ging al in het begin van de bezetting in het verzet. Zo was hij één van de leidende figuren van het Legioen van Oud-Frontstrijders, het LOF, dat in de zomer van 1940 werd opgericht. Een jaar later zou het samensmelten met de Ordedienst. Barendsen heeft op verzoek van de centrale leiding van de Ordedienst de taak van Gewestelijk Commandant (gewest Veluwe) op zich genomen.

In het voorjaar van 1942 is hij met vele anderen opgepakt en als gijzelaar gevangen gezet in Sint- Michielsgestel. Eind 1942 werd Barendsen weer vrijgelaten, waarna hij, zonder enige aarzeling, zijn verzetswerk voortzette.

Hij werd bijgezet in het familiegraf op de begraafplaats te Beekbergen. Barendsen is ridder in de Militaire Willemsorde 4e klasse en hem is postuum het Verzetskruis toegekend (zie ook Verzetsmonument Beekbergen).

 

 

7. Vindplaats Jan Schut

Vindplaats Jan Schut

Jan Schut is geboren op 8 juni 1918. Na zijn diensttijd trad hij toe tot de marechaussee. Vanaf 1941 nam hij deel aan het verzetswerk. Zijn vader woonde op een boerderij aan de Kuipersdijk. Hier vonden tot aan het eind van de oorlog joodse landgenoten een toevlucht.

Als wachtmeester van de Marechaussee had hij een motorfiets en buiten diensttijd reed hij koeriersdiensten tussen Apeldoorn en het westen van het land. Hij heeft ook riskante wapentransporten verzorgd.

Jan werd begraven op Heidehof, zijn stoffelijk overschot is later overgebracht naar het Ereveld in Loenen.

8. Vindplaats Robert Zercher

Vindplaats Robert Zercher

Robert Zercher is geboren in 1907. Hij was buikkoepelschutter aan boord van een Boeing B17 van de US Army Air Force. Op 29 april 1944 keerde de bommenwerper aangeschoten terug van een missie naar Berlijn. Boven de Achterhoek verkeerde het toestel in grote moeilijkheden. Ten zuiden van Ruurlo maakte de piloot een geslaagde noodlanding. De bemanning bleef ongedeerd. Verzetsmensen hielden de negen Amerikanen in de omgeving verborgen. Vijf van hen, waaronder Robert Zercher, kwamen half augustus in Apeldoorn aan.

Om veiligheidsredenen moest er nogal eens van onderkomen worden gewisseld. Zo kwam Bob Zercher in september 1944 bij mevrouw Bitter aan de Jachtlaan terecht. In afwachting van de komende bevrijding heeft hij daar, samen met Kenneth Ingram, tekeningen gemaakt van Engelse en Amerikaanse vlaggen, zodat na de bevrijding daarvan snel een aantal zou kunnen worden geproduceerd.

Bob Zercher droeg, evenals Kenneth Ingram, bij zijn arrestatie burgerkleding maar zijn identiteit was bij de SD bekend. Beiden hadden als krijgsgevangene behandeld moeten worden. Ze werden zonder vorm van proces gefusilleerd.

Hij werd begraven op Heidehof; zijn stoffelijk overschot werd later overgebracht naar de erebegraafplaats Neuville-Condroz in België.

Meer weten over Bob Zercher en de bemanning van de 'Karen B'? Klik hier.

9. Vindplaats Wim Karreman

Vindplaats Wim Karreman

Wim Karreman is geboren op 5 augustus 1925. Zoals dat vaak ging, is ook Wim Karreman geleidelijk bij het verzetswerk betrokken geraakt. Eerst bracht hij illegale krantjes rond, maar later hield hij zich bezig met inlichtingenwerk en verzorgde hij een klein wapenarsenaal.

Wim Karreman nam ook deel aan sabotagewerk. Hij is bijvoorbeeld betrokken geweest bij het onklaar maken van de spoorbaan in de buurt van Kootwijk, waarschijnlijk tijdens de grote spoorwegstaking van september 1944.

Enkele dagen na zijn executie is hij in alle stilte bijgezet in het familiegraf op het kerkhof aan de Soerenseweg.

10. Oorlogsgraven Heidehof

Oorlogsgraven Heidehof

In en om Apeldoorn zijn in de Tweede Wereldoorlog 17 Engelse en 6 Amerikaanse vliegtuigen neergestort. Omgekomen bemanningsleden werden begraven op Heidehof. Na de oorlog zijn 17 van hen op begraafplaatsen in Groesbeek, Oosterbeek, Margraten en de VS herbegraven.


Op Heidehof liggen er nog 55 begraven: 49 Engelsen, 3 Canadezen, 2 Australiërs en 1 Nieuw-Zeelander. Ook zijn er nog 2 andere geallieerde slachtoffers begraven.

De graven liggen aan de voet van een groot wit kruis, het Cross of Sacrifice (het Kruis van de Opoffering).
Op de grafstenen is te zien hoe jong de meeste vliegers waren.

 

Lees het volledige verhaal in het boek: 'Apeldoorn '40-'45. Het verhaal achter de Apeldoornse oorlogsmonumenten', Stichting Bevrijding '45 (Apeldoorn, 2006)

Of klik door op de link hieronder:

Open deze route binnen Apeldoorn4045